23 oktober | Wolkers en de oorlog
met Hans Blom, voormalig directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie en hoogleraar Nederlandse Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam
De Oorlog, de Bevrijding en de Teleurstelling
Kijkend naar het onderwerp Geschiedenis, komt vooral het thema oorlog, waarmee in Nederland haast automatische de Tweede Wereldoorlog wordt aangeduid, naar voren als directe en indirecte invloed op het (literaire) werk van Jan Wolkers. Dit komt volgens Blom naar voren op drie manieren:
a.- Het thema oorlog is in Wolkers werk veelvuldig aanwezig.
b.- Wolkers heeft de oorlog als schokkend ervaren, hij geeft vaak de heftigheid van de oorlog weer.
c.- De oorlog is vormend geweest voor Wolkers’ persoonlijkheid.
Een brug trekkend naar de bezettingstijd in Nederland, waarin Wolkers een jaar of 15 was, is het vooral duidelijk dat in de geschiedenis de oorlog als een duidelijk herkenbare periode in Nederland is afgebakend. We hebben meerdere oorlogen meegemaakt, maar de Tweede Wereldoorlog is de oorlog die wat losgemaakt heeft, van blijvende moraal (‘dat nooit weer’) tot heldhaftige oorlogsverhalen (zoals op verjaardagen verteld). De vraag is echter of de oorlog zo schokkend was als de gestolde herinnering aan die periode, aldus Blom.
De gevolgen zouden op basis van de shock immens moeten zijn, maar die zijn uitgebleven. Voor de oorlog was Nederland neutraal en klein, na de oorlog was het haar positie in de wereld en een imperium kwijt, wat direct verband hield met de Tweede Wereldoorlog. In dat opzicht is er zeker sprake van een omwenteling. Oorlogservaring is op de agenda gebleven, tot op de dag van vandaag. Echter niet vanwege de verandering die het teweeg heeft gebracht, maar vanwege het shockerende ervan. De oorlog kan je in je voordeel gebruiken als mens, waar het gaat om moraliteit, zowel maatschappelijk als politiek. Moreel was er de eerste jaren na de oorlog niets veranderd, leek het. De jaren’ 30 waren burgerlijk en verzuild en eigenlijk ging dit na de oorlog in alle lagen weer door. Blom benadrukt de teleurstelling die Wolkers heeft gevoeld: dat er na de oorlog niets wezenlijks was veranderd, de burgerlijke verzuiling niet teniet was gedaan. De oorlog was geen breuk, maar een intermezzo, aldus Blom. Wolkers heeft de oorlog haast als een bevrijding ervaren, in de hoop dat het hem los zou maken uit een gereformeerd, burgerlijk milieu van gevangenschap. Maar de bevrijding werd een grote teleurstelling, de verzuilde samenleving keerde immers terug. Wolkers reactie hierop, het zich maatschappelijk totaal vrij (libertair) willen voelen, werd in eerste instantie in de jaren ’50-’60 als omstreden en shockerend ervaren. Pas toen het normaal werd om tegen de burgerlijke orde in te gaan, werd Wolkers een nationale knuffelbeer, zo zegt Blom. Edwin Jacobs komt hierop terug met de stelling ‘de oorlog aan je kant krijgen’. Wat wordt hiermee bedoeld? In de jaren ’60 en ’70 werd dit zichtbaar in de vorm van politieke elementen in de oorlogsherinnering, gericht tegen totalitaire heersers, zoals Wolkers dit ook uitte in zijn werk. Verzetsmensen vertegenwoordigen die strijd en zijn dus de helden. De oorlog werd dan ook een symbool voor verworven vrijheid.
In veel Nederlandse literatuur komt de oorlog rechtstreeks terug. Bij Wolkers wellicht in een wat complexere vorm. Het is niet direct de oorlog die beschreven wordt, maar wel de beklemming, de moraal, de burgerlijkheid en zoektocht naar het verwerken van die oorlog. In het debat dat hierop volgt wordt gesteld, vanuit de zaal, dat de bevrijding ook vormend kan zijn geweest voor Wolkers, waar het gaat om het gereformeerde milieu waarin hij opgroeide. Wolkers is geen duidelijke verzetsman geworden, maar als persoon is hij wel gevormd door de indrukken van die tijd en de periode daarna. Jacobs reageert hierop door te zeggen dat bepaalde thema's veelvuldig terugkomen en zodoende in zijn werk de esthetische ervaring dragen. Die esthetische ervaring groet, evenals zijn persoonlijkheid. Het kunstenaarschap heeft veel invloeden, de oorlog kan kunst thematiseren of als context worden gebruikt. Dit is bijvoorbeeld ook te zien in de glazen kunstwerken, waarin je de kwetsbaarheid voelt van het glas, dat uit zand en stof geboren is. Hard materiaal, maar zo licht en breekbaar. Het is echter vooral de moraal geweest van de oorlog die in zijn werk naar voren komt, meer nog dan dat het een heersend thema binnen zijn werk is. Die moraal speelt ook vandaag de dag nog in alle delen van de samenleving een rol. Iedere groep kan op zijn eigen manier ermee aan de haal gaan en ‘de oorlog aan zijn kant krijgen’. Oorlog is niet alleen een intermezzo, maar werkt in verschillende lagen nog lang door. Zo ook in de kunst, in de persoonlijkheid en het literaire werk van Jan Wolkers, als gevolg van de bevrijding en de teleurstelling die de oorlog met zich meebracht.