College op Zondag: Black Magic - Onderzoek naar 18e-eeuwse staalmeesterboeken.

Zondag 1 maart 2026 van 11.00 tot 12.30 uur

Museum De Lakenhal bezit een unieke collectie van 33 staalmeestersboeken (1690-1791), gevuld met duizenden stalen zwart laken. In de 17e en 18e eeuw floreerde de textielindustrie in Leiden en werd het laken gekeurd en gestempeld door staalmeesters in de Lakenhal. Leiden hanteerde strenge regels en gebruikte verschillende kwaliteitsniveaus om de kwaliteit van haar wollen stoffen te handhaven via de staalmeestersboeken, maar de stalen in de boeken verschillen.

In het vier jaar durende interdisciplinaire NWO-onderzoek Black Magic dat in maart start, wordt gekeken naar deze staalmeestersboeken uit de collectie van Museum De Lakenhal. Hoe veranderden de kwaliteitsnormen voor zwarte wol in deze boeken? In dit College kom je meer te weten over dit onderzoeksproject van het NICAS (Netherlands Institite for Conservation, Art and Science) in samenwerking met Museum De Lakenhal.

Sprekers

We trappen de ochtend af met een introductie op het project door conservator Geschiedenis Jori Zijlmans. Daarna nemen verschillende sprekers die verbonden zijn aan dit onderzoek ons mee in verschillende facetten van dit lopende onderzoek.

Sinds 1893 bewaart Museum De Lakenhal een bijzondere bron over de 17de en 18de -eeuwse lakenindustrie. Het betreft 33 boeken, uit de periode 1690 – 1791, waarin de Leidse Staalmeesters de goedkeurde stoffen nauwkeurig bijhielden. Deze belangrijke informatiebron is helaas slecht toegankelijk. De pagina’s zijn zo ernstig vervormd dat de boeken niet kunnen worden geopend zonder risico op schade. Samen met conserverings- en digitaliseringexperts is het museum op zoek gegaan naar een manier om de boeken te digitaliseren zonder hun fysieke integriteit aan te tasten. Deze presentatie geeft papierrestaurator Roos Kliphuis een inkijkje in het project, de digitaliseringsproeven en de belangrijkste resultaten.

Promovendus binnen dit project Rian Lenting zal in haar presentatie ingaan op hoe natuurlijke verfstoffen in het verleden werden gebruikt om textiel te verven en hoe je dit aan de hand van chemische analyse kunt achterhalen. Vervolgens zal ze haar onderzoek binnen Black Magic bespreken. Hierbij vertelt ze over de verschillende manieren om laken zwart te verven in achttiende-eeuws Leiden en hoe we hierover meer inzicht krijgen vanuit de Staalmeestersboken. Naast een aantal allereerste resultaten van analyses, laat ze zien wat de waarde is van zelf experimenteren met textielverven.

Onderzoeker Jenny Boulboullé sluit deze ochtend af. Jenny zal in haar college dieper ingaan op historisch brononderzoek en verschillende receptenboeken bespreken die onderdeel uitmaakten van een internationaal netwerk van kleurenkennis en uitwisseling.

Over de sprekers

• Jori Zijlmans is conservator Geschiedenis bij Museum De Lakenhal. Jori Zijlmans was medewerker van het NWO-onderzoeksproject ‘Nederlandse cultuur in Europese context, IJkpunt 1650. Zij promoveerde aan de Vrije Universiteit Amsterdam in 1999. Van 1995 tot 2004 was ze conservator van het Haags Historische Museum en Museum De Gevangenpoort in Den Haag. Sinds 2004 is zij conservator bij Museum De Lakenhal. Onlangs publiceerde zij over de Leidse lakenindustrie het artikel ‘Working for Export: Five Centuries of Leiden Cloth Industry, 1300-1800’. In: A Companion to Medieval and Early Modern Leiden. edited by Arie van Steensel and Ariadne Schmidt. Brill, Leiden; Boston, 2025, 173-121. Dit artikel is Open Access te raadplegen.

• Roos Kliphuis heeft in 2014 de opleiding tot papierrestaurator aan de Universiteit van Amsterdam afgrond. Zij is daarna o.a. werkzaam geweest bij het Rijksmuseum, Museum De Lakenhal en het Utrechts Archief. Samen met Edith Greuter werkte Roos als projectleider aan een Metamorfoze onderzoeksproject waarin ze onderzochten hoe de bijzondere collectie zwaar vervormde staalmeesterboeken van Museum De Lakenhal gedigitaliseerd konden worden.

• Rian Lenting is sinds het voorjaar van 2025 als promovenda binnen het Black Magic-project verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Hiervoor studeerde ze archeologie en scheikunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Haar interesse ligt in de toepassing van natuurwetenschappen op cultureel erfgoed, waarbij ze als doel heeft om verhalen uit het verleden te reconstrueren. Binnen Black Magic richt ze zich op de chemische analyse van zwarte lakenstalen in de Staalmeestersboeken en experimenteert ze ook zelf met het zwart verven van wol. Op deze manier hoopt ze inzicht te krijgen in de verschillende manieren waarop Leidse ververs in de achttiende eeuw de diepzwarte lakens verfden, wat het belang van kwaliteit was en hoe dit veranderde in de loop van de tijd.

• Jenny Boulboullé is docent aan de afdeling Kunst en Cultuur (Universiteit van Amsterdam) en senior onderzoeker bij het Black Magic Project. Ze studeerde kunstgeschiedenis en filosofie in Duitsland en Nederland en behaalde een doctoraat aan de Universiteit Maastricht. Ze was docent geschiedenis aan Columbia University en postdoctoraal onderzoeker bij het Making and Knowing Project (New York) en bij het door de ERC gefinancierde Artechne Project (Universiteit Utrecht), waar ze mederedacteur was van de multimediapublicatie Burgundian Black: Reworking Early Modern Colour Technologies. Jenny heeft een langdurige interesse in de handmatige en verweven praktijken van schrijven, maken en weten. Haar eerste boek Laboratory Epistmologies: A Hands-on Perspective onderzoekt kennisvormende praktijken in kunst en wetenschap met filosofische, etnografische en (trans)historische methoden. Ze heeft een bijzondere interesse in reconstructieonderzoeksmethoden, belichaamde cognitie en textielkunst.

Praktische informatie

Datum: Zondag 1 maart
Tijd: 11.00 tot 12.30 uur
Locatie: in het Auditorium van Museum De Lakenhal

Toegang is alleen mogelijk met een vooraf gekocht online ticket.
Prijs: €5,00

Wil je ook het museum bezoeken? Koop dan nog een los museumticket.